Τα προβλήματα των υδατοκαλλιεργειών (του Ian Urbina, για τη μετάφραση Μανώλης Βαρδής).

Τα προβλήματα των υδατοκαλλιεργειών (του Ian Urbina, για τη μετάφραση Μανώλης Βαρδής).

Πηγή: Le Monde Diplomatique, 11/2026, p. 16.

Σύμφωνα με τον κ. Pascal Goumain, οι κλωβοί εκτροφής σολομού της επιχείρησής του, Saumon de France, που είναι εγκατεστημένοι στη θάλασσα, στον όρμο του Χερβούργου, αποτελούν ουσιαστικό στοιχείο για το μέλλον της διατροφής στη Γαλλία. Σε συνέντευξή του τον Μάρτιο του 2024 στο The Fish Site, ο Γάλλος επιχειρηματίας περιγράφει αναλυτικά τα σχέδιά του για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, υπογραμμίζοντας ότι οι επίσημες κατευθυντήριες γραμμές κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση: «Το γαλλικό Υπουργείο Γεωργίας έχει θέσει ως στόχο την παραγωγή 20.000 τόνων σολομού εκτροφής στη Γαλλία έως το 2030». Στα τέλη του 2025, εκφράζει τη λύπη του: «Θα έπρεπε να είμαστε μια μεγάλη χώρα στον τομέα της υδατοκαλλιέργειας, αλλά είμαστε αξιοθρήνητοι» (https://thefishsite.com/articles/how-frances-flagship-salmon-farm-plans-to-adapt-to-climate-change-saumon-de-france).

Τόσο από την πλευρά των βιομηχανικών επιχειρήσεων όσο και από την πλευρά των δημόσιων αρχών, η επιχειρηματολογία υπέρ της υδατοκαλλιέργειας στη Γαλλία δεν θα μπορούσε να είναι σαφέστερη: θα επέτρεπε την κάλυψη της αυξανόμενης ζήτησης για θαλασσινά προϊόντα, προστατεύοντας παράλληλα τους ωκεανούς.

Τον Νοέμβριο του 2023, η Ύπατη Αρμοστεία Σχεδιασμού επισήμαινε ότι, σε ένα περιβάλλον κλιματικής απορρύθμισης και υπεραλίευσης, η «υπεύθυνη» ανάπτυξη της υδατοκαλλιέργειας θα μπορούσε να αυξήσει την προσφορά «χωρίς να αποδυναμώσει τον αλιευτικό κλάδο» (https://www.strategie-plan.gouv.fr/publications/hcp-le-developpement-de-laquaculture-un-enjeu-de-souverainete-alimentaire).

Η Γαλλία είναι, από άποψη όγκου παραγωγής, ο δεύτερος μεγαλύτερος παραγωγός προϊόντων θαλάσσιας εκτροφής στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), μετά την Ισπανία. Η προβολή της προστασίας των ωκεανών ως βασικού επιχειρήματος («να εκτρέφουμε περισσότερα για να αλιεύουμε λιγότερα») εξηγεί σε μεγάλο βαθμό την παγκόσμια επέκταση —την ταχύτερη από όλους τους κλάδους της βιομηχανίας τροφίμων— αυτού του τομέα, του οποίου η αξία ανέρχεται σήμερα σε 313 δισεκατομμύρια δολάρια (278 δισεκατομμύρια ευρώ). Τα μισά από τα ψάρια και τα οστρακοειδή που καταναλώνονται στον πλανήτη προέρχονται πλέον από εκτροφή και όχι από αλιεία.

Ωστόσο, πέρα από τις ωραίες διακηρύξεις, ανακύπτει ένα πρόβλημα τεράστιων διαστάσεων: τα δύο τρίτα των μονάδων υδατοκαλλιέργειας παγκοσμίως χρησιμοποιούν ιχθυάλευρα, μια σκόνη πλούσια σε πρωτεΐνες, η οποία παρασκευάζεται ακριβώς από τα άγρια είδη ψαριών που η υδατοκαλλιέργεια υποτίθεται ότι προστατεύει, συμβάλλοντας έτσι στην εξάντληση των ωκεανών.

Με αυτόν τον τρόπο τρέφονται τα προϊόντα εκτροφής που προτιμούν περισσότερο οι Γάλλοι καταναλωτές: σολομοί, γαρίδες, πέστροφες, λαβράκια και τσιπούρες. Η κατάσταση αυτή μοιάζει, στην πραγματικότητα, με μια μορφή διατροφικής αποικιοκρατίας. Περίπου το 90% των αλιευμάτων που χρησιμοποιούνται για την παρασκευή ιχθυαλεύρων είναι κατάλληλα για ανθρώπινη κατανάλωση. Με άλλα λόγια, η παγκόσμια υδατοκαλλιέργεια στερεί από τις φτωχές περιοχές είδη ψαριών από τα οποία εξαρτώνται για την πρόσληψη πρωτεϊνών, προκειμένου να προσφέρει προϊόντα υψηλής ποιότητας και τιμής στους εύπορους καταναλωτές.

Το αντίτιμο για τους ωκεανούς είναι πολύ βαρύ και εν πολλοίς αόρατο. Το μεγαλύτερο μέρος των σκαφών που ασχολούνται με την παραγωγή των ιχθυάλευρων δεν τηρούν πλήρως τις δέκα αρχές της «Παγκόσμιας Χάρτας για τη Διαφάνεια στην Αλιεία» (https://fisheriestransparency.net/wp-content/uploads/2024/09/Coalition-for-Fisheries-Transparency-Global-Charter-2024-FR.pdf), ενός οδηγού που εκπονήθηκε από έναν συνασπισμό οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, με στόχο την προώθηση πιο υπεύθυνων πρακτικών βιομηχανικής αλιείας. Έτσι, λιγότερες από το 30% των επιχειρήσεων αυτών δημοσιοποιούν τα δεδομένα σχετικά με τη γεωγραφική τους θέση, ενώ λιγότερες από το 25% διαθέτουν έναν μοναδικό αριθμό αναγνώρισης (το αντίστοιχο της «πινακίδας κυκλοφορίας» τους.

Αυτή η έλλειψη διαφάνειας δυσχεραίνει τις διαδικασίες ελέγχου. Επιπλέον, σύμφωνα με τους επιστήμονες που συμμετείχαν στην έρευνά μας, τουλάχιστον το 50% των αλιευμάτων τους ανήκει σε είδη που χαρακτηρίζονται, κατ’ ελάχιστον, ως «υπερεκμεταλλευόμενα».

Τα πλοία αυτά είναι στην πλειονότητά τους γρι-γρι και μηχανότρατες, οι οποίες ευθύνονται για σημαντικές ποσότητες «παρεμπιπτόντων αλιευμάτων» (δηλαδή ειδών που δεν αποτελούσαν τον αρχικό στόχο της αλιείας). Τουλάχιστον 165 από τα πλοία που εξετάστηκαν ήταν μηχανότρατες βυθού, οι οποίες, με τα βαριά δίχτυα τους, σαρώνουν τον θαλάσσιο πυθμένα και καταστρέφουν σχεδόν τα πάντα στο πέρασμά τους.

Πέρα από τις επιπτώσεις στους ωκεανούς, η βιομηχανία αυτή συνοδεύεται και από πολυάριθμα κρυφά κόστη. Στην Γκάμπια και τη Μαυριτανία, συμβάλλει στην επιδείνωση της επισιτιστικής ανασφάλειας, καθώς τα ψάρια με τα οποία τρέφονται οι τοπικοί πληθυσμοί εκτρέπονται ολοένα και περισσότερο προς τις εξαγωγές, προκειμένου να χρησιμοποιηθούν για την παραγωγή ιχθυαλεύρων.

Στη ρωσική Άπω Ανατολή, η έρευνα αποκάλυψε πολυάριθμες περιπτώσεις καταναγκαστικής εργασίας, με εργάτες που κρατούνται αιχμάλωτοι σε απομονωμένα νησιά, σε πόλεις-εργοστάσια αποκομμένες από τον υπόλοιπο κόσμο ή εγκλωβισμένοι σε πλοία στην ανοιχτή θάλασσα.

Τουλάχιστον ογδόντα περιστατικά κοινωνικών αναταραχών, ορισμένες φορές βίαιων, έχουν επίσης καταγραφεί σε σχέση με αυτή την παραγωγική αλυσίδα, κυρίως στην Ινδία, το Περού και τη Σενεγάλη.

Οι αναταραχές αυτές εκδηλώνονται με τη μορφή απεργιακών κινητοποιήσεων, συχνά ως αντίδραση στην ευαλωτότητα που χαρακτηρίζει τη βιοτεχνική αλιεία μικρής κλίμακας, ή με τη μορφή λαϊκών διαδηλώσεων για την καταγγελία της ρύπανσης των υδάτων ή ακόμη και της αφόρητης δυσοσμίας που επικρατεί γύρω από τις μονάδες επεξεργασίας, στις οποίες σιγοβράζουν εκατομμύρια τόνοι ψαριών που βρίσκονται σε αποσύνθεση.

Δεν λείπουν οι γεωπολιτικές αναταραχές. Τον Αύγουστο του 2021, κάποια τουρκικά πλοιάρια που αλίευαν παράνομα στο Αιγαίο προσπάθησαν να εμβολίσουν ένα ελληνικό πλοίο στο οποίο επέβαιναν ερευνητές που κινηματογραφούσαν τις ενέργειές τους. Τον Νοέμβριο του 2020, μια εκεχειρία διάρκειας είκοσι εννέα ετών μεταξύ του Μαρόκου και του Μετώπου Πολισάριο κατέρρευσε, έπειτα από βίαιες συγκρούσεις μεταξύ του μαροκινού στρατού και διαδηλωτών Σαχράουι. Οι τελευταίοι προσπαθούσαν να εμποδίσουν τη διέλευση περίπου διακοσίων φορτηγών που μετέφεραν ιχθυάλευρα, τα οποία είχαν παραχθεί από ψάρια που είχαν αλιευθεί παράνομα από μαροκινά αλιευτικά σκάφη στα ύδατα της Δυτικής Σαχάρας. Η Δυτική Σαχάρα είναι μια περιοχή που βρίσκεται υπό μαροκινή κατοχή από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, κατά παράβαση του διεθνούς δικαίου.

Η ιστορικός Kristin A. Wintersteen υπενθυμίζει ότι τα ιχθυάλευρα εξελίχθηκαν σε βασικό συστατικό των ζωοτροφών μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και, υπό αυτή την έννοια, αποτέλεσαν καθοριστικό παράγοντα για τη ραγδαία ανάπτυξη της βιομηχανικής εκτροφής πουλερικών και χοίρων και, στη συνέχεια, της υδατοκαλλιέργειας, ιδιαίτερα στη Βόρεια Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες https://www.ucpress.edu/books/the-fishmeal-revolution/paper).

Το ρεύμα Χούμπολτ (Humboldt) —ένα ψυχρό επιφανειακό θαλάσσιο ρεύμα, πλούσιο σε πλαγκτόν, που εκτείνεται κατά μήκος των ακτών του Ειρηνικού Ωκεανού στη Νότια Αμερική— αναγνωρίστηκε ως μια εξαιρετικά πλούσια πηγή πρωτεϊνών και μετέτρεψε το Περού σε υπερδύναμη στον τομέα της παραγωγής ιχθυαλεύρων, με μερίδιο περίπου το ένα τέταρτο της παγκόσμιας παραγωγής. Έκτοτε, το συγκεκριμένο παραγωγικό μοντέλο επεκτάθηκε και σε άλλες περιοχές, φτάνοντας μέχρι τη Δυτική Αφρική και τη Νοτιοανατολική Ασία.

Τα οφέλη της υδατοκαλλιέργειας είναι πραγματικά. Στην Ινδία, αποτελεί σημαντική πηγή θέσεων εργασίας, ιδιαίτερα για τις γυναίκες. Στο Μπανγκλαντές, η ανάπτυξη της υδατοκαλλιέργειας έχει καταστήσει τα θαλασσινά προϊόντα πιο προσιτά οικονομικά για τα φτωχότερα νοικοκυριά. Επιπλέον, η υδατοκαλλιέργεια εκπέμπει πολύ λιγότερο διοξείδιο του άνθρακα σε σύγκριση με την εκτροφή βοοειδών ή χοίρων. Εξάλλου, δεν είναι όλες οι μορφές υδατοκαλλιέργειας προβληματικές.

Τα δίθυρα μαλάκια, όπως οι αχιβάδες, τα στρείδια, τα χτένια και τα μύδια, είναι οργανισμοί που τρέφονται μέσω διήθησης του νερού. Συγκεκριμένα, φιλτράρουν το νερό για να αντλήσουν την τροφή τους, όπως πλαγκτόν και οργανικά υπολείμματα. Επομένως, δεν χρειάζονται τεχνητή διατροφή και έχουν ελάχιστο οικολογικό αποτύπωμα. Στη Γαλλία, σχεδόν το 80% των μονάδων υδατοκαλλιέργειας ασχολείται με την καλλιέργεια αυτών των οργανισμών. Σε παγκόσμιο επίπεδο, εκτιμάται ότι το 2022 περίπου το ένα τρίτο των μονάδων υδατοκαλλιέργειας δεν χρησιμοποιούσε καθόλου εξωτερικές πηγές τροφής.

Σύμφωνα με τους εκπροσώπους της βιομηχανίας τροφίμων, η ζήτηση για ιχθυάλευρα θα συνεχίσει να αυξάνεται, ιδιαίτερα εξαιτίας της ανάπτυξης της υδατοκαλλιέργειας. Οι προσπάθειες για την αντικατάσταση των πρωτεϊνών ζωικής προέλευσης με φυτικές πρωτεΐνες, όπως αυτές που προέρχονται από τη σόγια, έχουν μέχρι σήμερα αποδειχθεί περιορισμένες. Η σόγια, άλλωστε, συνδέεται και η ίδια με περιβαλλοντικά προβλήματα, κυρίως λόγω της αποψίλωσης των δασών και της εκτεταμένης χρήσης φυτοφαρμάκων.

Στη Γαλλία, τα προβλήματα αυτά αφορούν κυρίως τις μεγάλες επιχειρήσεις υδατοκαλλιέργειας, οι οποίες εξαρτώνται από τις εισαγωγές ιχθυοτροφών. Οι επιχειρήσεις του κλάδου προσπαθούν να διαφοροποιήσουν τις πηγές πρωτεϊνών, χρησιμοποιώντας εναλλακτικές πρώτες ύλες.

Ωστόσο, η ανάπτυξη αυτών των εναλλακτικών λύσεων εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τεχνικούς, οικονομικούς και περιβαλλοντικούς περιορισμούς. Οι οργανώσεις προστασίας του περιβάλλοντος ζητούν μεγαλύτερη διαφάνεια σχετικά με την προέλευση των πρώτων υλών, καθώς και αυστηρότερους ελέγχους στις αλυσίδες εφοδιασμού.

Η βιομηχανία, από την πλευρά της, υποστηρίζει ότι οι προσπάθειες αυτές θα επιτρέψουν τη σταδιακή μείωση της εξάρτησης από τα άγρια ψάρια.

Το 2025, η Γαλλία εισήγαγε από την Κίνα ψάρια και οστρακοειδή αξίας άνω των 124 εκατομμυρίων δολαρίων (110 εκατομμυρίων ευρώ). Στην Κίνα, οι ποσότητες ψαριών που παράγονται μέσω υδατοκαλλιέργειας είναι πλέον τετραπλάσιες από εκείνες που αλιεύονται στη θάλασσα. Το Θιβέτ και η Σιντζιάνγκ (Xinjiang) συγκαταλέγονται στις περιοχές όπου η υδατοκαλλιέργεια παρουσιάζει τη μεγαλύτερη ανάπτυξη, με την ισχυρή υποστήριξη της πολιτικής καταστολής.

Η έρευνά μας εντόπισε περισσότερες από 1.000 μονάδες υδατοκαλλιέργειας, των οποίων το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής, εκτιμώμενης αξίας 500 εκατομμυρίων δολαρίων (400 εκατομμυρίων ευρώ) ετησίως, εξάγεται σε περίπου 24 χώρες.

Η Ε.Ε. απαγορεύει την πώληση στο έδαφος της προϊόντων που προέρχονται από εξαναγκαστική εργασία, ακόμα και όταν πρόκειται για εισαγωγές. Παρά ταύτα, με την επέκταση των αλυσίδων παραγωγής δεν είναι εύκολο να διαπιστωθεί ο σεβασμός σε περιβαλλοντικούς και ηθικούς κανόνες. Για τον Ρόμπερτ Κ. Στάμπεργκ, καθηγητής στο Νομικό Κέντρο του Πανεπιστημίου του Georgetown στην Ουάσιγκτον, δεν είναι πια σπάνιο οι επιχειρήσεις να επιλέγουν την αφάνεια για να αποφύγουν τη διεθνή κατακραυγή και την πληρωμή αποζημιώσεων. Αυτή η σχετική ατιμωρησία μπορεί να αποδειχθεί δαπανηρή για τις θαλάσσιες κοινότητες. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Ιούνιο του 2023, ομοσπονδιακοί δικαστές επέβαλαν σε δύο επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στον τομέα της παραγωγής ιχθυαλεύρων και ιχθυελαίων να καταβάλουν αποζημιώσεις για παραβιάσεις της περιβαλλοντικής νομοθεσίας. Οι εταιρείες κατηγορήθηκαν για τη διάθεση λυμάτων και αποβλήτων στη θάλασσα, με συνέπειες για το θαλάσσιο περιβάλλον και τις τοπικές κοινότητες.

*Η εκστρατεία «Food for Feed: The fish oil behind the plate» («Τροφή για ζωοτροφές: Το ιχθυέλαιο πίσω από το πιάτο») της οργάνωσης Changing Markets Foundation (https://foodforfeed.theoutlawocean.com/), σε συνεργασία με δημοσιογράφους, εξετάζει τις επιπτώσεις της βιομηχανίας παραγωγής ιχθυοτροφών. Από το 2019, έχουν πραγματοποιηθεί έρευνες σε διάφορες χώρες, με στόχο να αποκαλυφθούν οι συνέπειες της αλιείας μικρών πελαγικών ψαριών, τα οποία χρησιμοποιούνται για την παραγωγή ιχθυαλεύρων και ιχθυελαίων. Οι έρευνες αυτές αναδεικνύουν ζητήματα που αφορούν την καταστροφή θαλάσσιων οικοσυστημάτων, την επισιτιστική ασφάλεια και τις συνθήκες εργασίας.